Daniel, 2

1. kai en tw etei tw deuterw thV basileiaV naboucodonosor sunebh eiV oramata kai enupnia empesein ton basilea kai taracqhnai en tw enupniw autou kai o upnoV autou egeneto ap' autou

1. In anno secundo regni Nabuchodonosor vidit Nabuchodonosor somnium, et conterritus est spiritus eius, et somnium eius fugit ab eo.

2. kai epetaxen o basileuV eisenecqhnai touV epaoidouV kai touV magouV kai touV farmakouV twn caldaiwn anaggeilai tw basilei ta enupnia autou kai paragenomenoi esthsan para tw basilei

2. Præcepit autem rex, ut convocarentur arioli, et magi, et malefici, et Chaldæi ut indicarent regi somnia sua qui cum venissent, steterunt coram rege.

3. kai eipen autoiV o basileuV enupnion ewraka kai ekinhqh mou to pneuma epignwnai oun qelw to enupnion

3. Et dixit ad eos rex Vidi somnium et mente confusus ignoro quid viderim.

4. kai elalhsan oi caldaioi proV ton basilea suristi kurie basileu ton aiwna zhqi anaggeilon to enupnion sou toiV paisi sou kai hmeiV soi frasomen thn sugkrisin autou

4. Responderuntque Chaldæi regi Syriace Rex in sempiternum vive dic somnium servis tuis, et interpretationem eius indicabimus.

5. apokriqeiV de o basileuV eipe toiV caldaioiV oti ean mh apaggeilhte moi ep' alhqeiaV to enupnion kai thn toutou sugkrisin dhlwshte moi paradeigmatisqhsesqe kai analhfqhsetai umwn ta uparconta eiV to basilikon

5. Et respondens rex ait Chaldæis Sermo recessit a me nisi indicaveritis mihi somnium, et coniecturam eius, peribitis vos, et domus vestræ publicabuntur.

6. ean de to enupnion diasafhshte moi kai thn toutou sugkrisin anaggeilhte lhyesqe domata pantoia kai doxasqhsesqe up' emou dhlwsate moi to enupnion kai krinate

6. Si autem somnium, et coniecturam eius narraveritis, præmia, et dona, et honorem multum accipietis a me somnium igitur, et interpretationem eius indicate mihi.

7. apekriqhsan de ek deuterou legonteV basileu to orama eipon kai oi paideV sou krinousi proV tauta

7. Responderunt secundo, atque dixerunt Rex somnium dicat servis suis, et interpretationem illius indicabimus.

8. kai eipen autoiV o basileuV ep' alhqeiaV oida oti kairon umeiV exagorazete kaqaper ewrakate oti apesth ap' emou to pragma kaqaper oun prostetaca outwV estai

8. Respondit rex, et ait Certe novi quod tempus redimitis, scientes quod recesserit a me sermo.

9. ean mh to enupnion apaggeilhte moi ep' alhqeiaV kai thn toutou sugkrisin dhlwshte qanatw peripeseisqe suneipasqe gar logouV yeudeiV poihsasqai ep' emou ewV an o kairoV alloiwqh nun oun ean to rhma eiphte moi o thn nukta ewraka gnwsomai oti kai thn toutou krisin dhlwsete

9. Si ergo somnium non indicaveritis mihi, una est de vobis sententia, quod interpretationem quoque fallacem, et deceptione plenam composueritis, ut loquamini mihi donec tempus pertranseat. Somnium itaque dicite mihi, ut sciam quod interpretationem quoque eius veram loquamini.

10. kai apekriqhsan oi caldaioi epi tou basilewV oti oudeiV twn epi thV ghV dunhsetai eipein tw basilei o ewrake kaqaper su erwtaV kai paV basileuV kai paV dunasthV toiouto pragma ouk eperwta panta sofon kai magon kai caldaion

10. Respondentes ergo Chaldæi coram rege, dixerunt Non est homo super terram, qui sermonem tuum, rex, possit implere sed neque regum quisquam magnus et potens verbum huiuscemodi sciscitatur ab omni ariolo, et mago, et Chaldæo.

11. kai o logoV on zhteiV basileu baruV esti kai epidoxoV kai oudeiV estin oV dhlwsei tauta tw basilei ei mhti aggeloV ou ouk esti katoikhthrion meta pashV sarkoV oqen ouk endecetai genesqai kaqaper oiei

11. Sermo enim, quem tu quæris, rex, gravis est nec reperietur quisquam, qui indicet illum in conspectu regis exceptis diis, quorum non est cum hominibus conversatio.

12. tote o basileuV stugnoV genomenoV kai perilupoV prosetaxen exagagein pantaV touV sofouV thV babulwniaV

12. Quo audito, rex in furore, et in ira magna præcepit ut perirent omnes sapientes Babylonis.

13. kai edogmatisqh pantaV apokteinai ezhthqh de o danihl kai panteV oi met' autou carin tou sunapolesqai

13. Et egressa sententia, sapientes interficiebantur quærebanturque Daniel, et socii eius, ut perirent.

14. tote danihl eipe boulhn kai gnwmhn hn eicen ariwch tw arcimageirw tou basilewV w prosetaxen exagagein touV sofistaV thV babulwniaV

14. Tunc Daniel requisivit de lege, atque sententia ab Arioch principe militiæ regis, qui egressus fuerat ad interficiendos sapientes Babylonis.

15. kai epunqaneto autou legwn peri tinoV dogmatizetai pikrwV para tou basilewV tote to prostagma eshmanen o ariwchV tw danihl

15. Et interrogavit eum, qui a rege potestatem acceperat, quam ob causam tam crudelis sententia a facie regis esset egressa. Cum ergo rem indicasset Arioch Danieli,

16. o de danihl eishlqe tacewV proV ton basilea kai hxiwsen ina doqh autw cronoV para tou basilewV kai dhlwsh panta epi tou basilewV

16. Daniel ingressus rogavit regem ut tempus daret sibi ad solutionem indicandam regi.

17. tote apelqwn danihl eiV ton oikon autou tw anania kai misahl kai azaria toiV sunetairoiV upedeixe panta

17. Et ingressus est domum suam, Ananiæque et Misaëli, et Azariæ sociis suis indicavit negotium

18. kai parhggeile nhsteian kai dehsin kai timwrian zhthsai para tou kuriou tou uyistou peri tou musthriou toutou opwV mh ekdoqwsi danihl kai oi met' autou eiV apwleian ama toiV sofistaiV babulwnoV

18. ut quærerent misericordiam a facie Dei caëli super sacramento isto, et non perirent Daniel, et socii eius cum ceteris sapientibus Babylonis.

19. tote tw danihl en oramati en auth th nukti to musthrion tou basilewV exefanqh eushmwV tote danihl euloghse ton kurion ton uyiston

19. Tunc Danieli mysterium per visionem nocte revelatum est et benedixit Daniel Deum caëli,

20. kai ekfwnhsaV eipen estai to onoma tou kuriou tou megalou euloghmenon eiV ton aiwna oti h sofia kai h megalwsunh autou esti

20. et locutus ait Sit nomen Domini benedictum a sæculo et usque in sæculum quia sapientia et fortitudo eius sunt.

21. kai autoV alloioi kairouV kai cronouV meqistwn basileiV kai kaqistwn didouV sofoiV sofian kai sunesin toiV en episthmh ousin

21. Et ipse mutat tempora, et ætates transfert regna, atque constituit dat sapientiam sapientibus, et scientiam intelligentibus disciplinam

22. anakaluptwn ta baqea kai skoteina kai ginwskwn ta en tw skotei kai ta en tw fwti kai par' autw katalusiV

22. Ipse revelat profunda, et abscondita, et novit in tenebris constituta et lux cum eo est.

23. soi kurie twn paterwn mou exomologoumai kai ainw oti sofian kai fronhsin edwkaV moi kai nun eshmanaV moi osa hxiwsa tou dhlwsai tw basilei proV tauta

23. Tibi Deus patrum nostrorum confiteor, teque laudo quia sapientiam, et fortitudinem dedisti mihi et nunc ostendisti mihi quæ rogavimus te, quia sermonem regis aperuisti nobis.

24. eiselqwn de danihl proV ton ariwc ton katastaqenta upo tou basilewV apokteinai pantaV touV sofistaV thV babulwniaV eipen autw touV men sofistaV thV babulwniaV mh apoleshV eisagage de me proV ton basilea kai ekasta tw basilei dhlwsw

24. Post hæc Daniel ingressus ad Arioch, quem constituerat rex ut perderet sapientes Babylonis, sic ei locutus est Sapientes Babylonis ne perdas introduc me in conspectu regis, et solutionem regi narrabo.

25. tote ariwc kata spoudhn eishgagen ton danihl proV ton basilea kai eipen autw oti eurhka anqrwpon sofon ek thV aicmalwsiaV twn uiwn thV ioudaiaV oV tw basilei dhlwsei ekasta

25. Tunc Arioch festinus introduxit Danielem ad regem, et dixit ei Inveni hominem de filiis transmigrationis Iuda, qui solutionem regi annunciet.

26. apokriqeiV de o basileuV eipe tw danihl epikaloumenw de caldaisti baltasar dunhsh dhlwsai moi to orama o eidon kai thn toutou sugkrisin

26. Respondit rex, et dixit Danieli, cuius nomen erat Baltassar Putasne vere potes mihi indicare somnium, quod vidi, et interpretationem eius?

27. ekfwnhsaV de o danihl epi tou basilewV eipen to musthrion o ewraken o basileuV ouk esti sofwn kai farmakwn kai epaoidwn kai gazarhnwn h dhlwsiV

27. Et respondens Daniel coram rege, ait Mysterium, quod rex interrogat, sapientes, magi, arioli, et aruspices nequeunt indicare regi

28. all' esti qeoV en ouranw anakaluptwn musthria oV edhlwse tw basilei naboucodonosor a dei genesqai ep' escatwn twn hmerwn basileu eiV ton aiwna zhqi to enupnion kai to orama thV kefalhV sou epi thV koithV sou touto esti

28. Sed est Deus in caëlo revelans mysteria, qui indicavit tibi rex Nabuchodonosor, quæ ventura sunt in novissimis temporibus. Somnium tuum, et visiones capitis tui in cubili tuo huiuscemodi sunt

29. su basileu katakliqeiV epi thV koithV sou ewrakaV panta osa dei genesqai ep' escatwn twn hmerwn kai o anakaluptwn musthria edhlwse soi a dei genesqai

29. Tu rex cogitare cœpisti in strato tuo, quid esset futurum post hæc et qui revelat mysteria, ostendit tibi quæ ventura sunt.

30. kamoi de ou para thn sofian thn ousan en emoi uper pantaV touV anqrwpouV to musthrion touto exefanqh all' eneken tou dhlwqhnai tw basilei eshmanqh moi a upelabeV th kardia sou en gnwsei

30. Mihi quoque non in sapientia, quæ est in me plus quam in cunctis viventibus, sacramentum hoc revelatum est sed ut interpretatio regi manifesta fieret, et cogitationes mentis tuæ scires.

31. kai su basileu ewrakaV kai idou eikwn mia kai hn h eikwn ekeinh megalh sfodra kai h prosoyiV authV uperferhV esthkei enantion sou kai h prosoyiV thV eikonoV fobera

31. Tu rex videbas, et ecce quasi statua una grandis statua illa magna, et statura sublimis stabat contra te, et intuitus eius erat terribilis.

32. kai hn h kefalh authV apo crusiou crhstou to sthqoV kai oi bracioneV arguroi h koilia kai oi mhroi calkoi

32. Huius statuæ caput ex auro optimo erat, pectus autem et brachia de argento, porro venter, et femora ex ære.

33. ta de skelh sidhra oi podeV meroV men ti sidhrou meroV de ti ostrakinon

33. tibiæ autem ferreæ, pedum quædam pars erat ferrea, quædam autem fictilis.

34. ewrakaV ewV otou etmhqh liqoV ex orouV aneu ceirwn kai epataxe thn eikona epi touV podaV touV sidhrouV kai ostrakinouV kai kathlesen auta

34. Videbas ita, donec abscissus est lapis de monte sine manibus et percussit statuam in pedibus eius ferreis, et fictilibus, et comminuit eos.

35. tote lepta egeneto ama o sidhroV kai to ostrakon kai o calkoV kai o arguroV kai to crusion kai egeneto wsei leptoteron acurou en alwni kai erripisen auta o anemoV wste mhden kataleifqhnai ex autwn kai o liqoV o pataxaV thn eikona egeneto oroV mega kai epataxe pasan thn ghn

35. Tunc contrita sunt pariter ferrum, testa, æs, argentum, et aurum, et redacta quasi in favillam æstivæ areæ, quæ rapta sunt vento nullusque locus inventus est eis lapis autem, qui percusserat statuam, factus est mons magnus, et implevit universam terram.

36. touto to orama kai thn krisin de eroumen epi tou basilewV

36. hoc est somnium. Interpretationem quoque eius dicemus coram te, rex.

37. su basileu basileuV basilewn kai soi o kurioV tou ouranou thn archn kai thn basileian kai thn iscun kai thn timhn kai thn doxan edwken

37. Tu rex regum es et Deus caëli, regnum, et fortitudinem, et imperium, et gloriam dedit tibi

38. en pash th oikoumenh apo anqrwpwn kai qhriwn agriwn kai peteinwn ouranou kai twn icquwn thV qalasshV paredwken upo taV ceiraV sou kurieuein pantwn su ei h kefalh h crush

38. et omnia, in quibus habitant filii hominum, et bestiæ agri volucres quoque caëli dedit in manu tua, et sub ditione tua universa constituit tu es ergo caput aureum.

39. kai meta se anasthsetai basileia elattwn sou kai trith basileia allh calkh h kurieusei pashV thV ghV

39. Et post te consurget regnum aliud minus te argenteum et regnum tertium aliud æreum, quod imperabit universæ terræ.

40. kai basileia tetarth iscura wsper o sidhroV o damazwn panta kai pan dendron ekkoptwn kai seisqhsetai pasa h gh

40. Et regnum quartum erit velut ferrum. quomodo ferrum comminuit, et domat omnia, sic comminuet, et conteret omnia hæc.

41. kai wV ewrakaV touV podaV authV meroV men ti ostrakou keramikou meroV de ti sidhrou basileia allh dimerhV estai en auth kaqaper eideV ton sidhron anamemeigmenon ama tw phlinw ostrakw

41. Porro quia vidisti pedum, et digitorum partem testæ figuli, et partem ferream regnum divisum erit, quod tamen de plantario ferri orietur, secundum quod vidisti ferrum mistum testæ ex luto.

42. kai oi daktuloi twn podwn meroV men ti sidhroun meroV de ti ostrakinon meroV ti thV basileiaV estai iscuron kai meroV ti estai suntetrimmenon

42. Et digitos pedum ex parte ferreos, et ex parte fictiles ex parte regnum erit solidum, et ex parte contritum.

43. kai wV eideV ton sidhron anamemeigmenon ama tw phlinw ostrakw summeigeiV esontai eiV genesin anqrwpwn ouk esontai de omonoounteV oute eunoounteV allhloiV wsper oude o sidhroV dunatai sugkraqhnai tw ostrakw

43. Quod autem vidisti ferrum mistum testæ ex luto, commiscebuntur quidem humano semine, sed non adhærebunt sibi, sicut ferrum misceri non potest testæ.

44. kai en toiV cronoiV twn basilewn toutwn sthsei o qeoV tou ouranou basileian allhn htiV estai eiV touV aiwnaV kai ou fqarhsetai kai auth h basileia allo eqnoV ou mh eash pataxei de kai afanisei taV basileiaV tautaV kai auth sthsetai eiV ton aiwna

44. In diebus autem regnorum illorum suscitabit Deus caëli regnum, quod in æternum non dissipabitur, et regnum eius alteri populo non tradetur comminuet autem, et consumet universa regna hæc et ipsum stabit in æternum.

45. kaqaper ewrakaV ex orouV tmhqhnai liqon aneu ceirwn kai sunhlohse to ostrakon ton sidhron kai ton calkon kai ton arguron kai ton cruson o qeoV o megaV eshmane tw basilei ta esomena ep' escatwn twn hmerwn kai akribeV to orama kai pisth h toutou krisiV

45. Secundum quod vidisti, quod de monte abscissus est lapis sine manibus, et comminuit testam, et ferrum, et æs, et argentum, et aurum, Deus magnus ostendit regi quæ ventura sunt postea. et verum est somnium, et fidelis interpretatio eius.

46. tote naboucodonosor o basileuV peswn epi proswpon camai prosekunhse tw danihl kai epetaxe qusiaV kai spondaV poihsai autw

46. Tunc rex Nabuchodonosor cecidit in faciem suam, et Danielem adoravit, et hostias, et incensum præcepit ut sacrificarent ei.

47. kai ekfwnhsaV o basileuV proV ton danihl eipen ep' alhqeiaV estin o qeoV umwn qeoV twn qewn kai kurioV twn basilewn o ekfainwn musthria krupta monoV oti edunasqhV dhlwsai to musthrion touto

47. Loquens ergo rex, ait Danieli Vere Deus vester Deus deorum est, et Dominus regum, et revelans mysteria quoniam tu potuisti aperire hoc sacramentum.

48. tote o basileuV naboucodonosor danihl megalunaV kai douV dwreaV megalaV kai pollaV katesthsen epi twn pragmatwn thV babulwniaV kai apedeixen auton arconta kai hgoumenon pantwn twn sofistwn babulwniaV

48. Tunc rex Danielem in sublime extulit, et munera multa, et magna dedit ei et constituit eum principem super omnes provincias Babylonis et præfectum magistratuum super cunctos sapientes Babylonis.

49. kai danihl hxiwse ton basilea ina katastaqwsin epi twn pragmatwn thV babulwniaV sedrac misac abdenagw kai danihl hn en th basilikh aulh

49. Daniel autem postulavit a rege et constituit super opera provinciæ Babylonis, Sidrach, Misach, et Abdenago Ipse autem Daniel erat in foribus regis.